پیزای اصفهان؟ نه؛ یادگاریِ فرونشست و بی‌تدبیری/ کج‌شدن مناره ساربان؛ میراثی که انحرافش از انسان‌هاست نه معماری
مناره ساربان، یکی از بلندترین و کهن‌ترین مناره‌های اصفهان، امروز بیش از هر زمان دیگری زیر سایه نگرانی‌های حفاظتی قرار گرفته است؛ بنایی ۹۰۰ ساله که زمانی نشانه راه کاروان‌ها بود، اما اکنون به‌دلیل انحراف ۸ درجه‌ای و تأثیر فرونشست و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، لقب «پیزای اصفهان» را گرفته و آینده‌اش در معرض تهدیدهای جدی قرار دارد.
مناره ساربان، بنایی تاریخی با قدمتی بیش از ۹ قرن، در محدوده خیابان سروش و کمال و در شمال محله جوباره، یکی از شاخص‌ترین آثار معماری دوره سلجوقی در اصفهان است. این مناره که در نزدیکی مناره چهل‌دختران قرار دارد، با ارتفاعی حدود ۵۴ متر و ۱۳۵ پله داخلی، زمانی بلندترین سازه شهر بوده و حتی امروز نیز کمتر بنای تاریخی به ارتفاع آن می‌رسد. موقعیت منفرد و ارتفاع چشمگیر این مناره باعث شده بود ساربان‌ها و شتربان‌ها از آن به‌عنوان نشانه‌ای برای جهت‌یابی و مسیریابی کاروان‌ها استفاده کنند.
آن‌چه در سال‌های اخیر توجه‌ها را بیش از گذشته به این مناره جلب کرده، کجی قابل‌توجه سازه است؛ انحرافی حدود ۸ درجه به سمت جنوب شرقی که موجب شده کاربران شبکه‌های اجتماعی آن را با برج کج پیزا در ایتالیا مقایسه کنند و لقب «پیزای اصفهان» برایش بسازند.
برج پیزا، که ساخت آن حدود ۴۰ سال پس از آغاز ساخت مناره ساربان شروع شد، ارتفاعی حدود ۵۵ تا ۵۶ متر دارد و برای نگهداری ناقوس‌های کلیسای جامع پیزا ساخته شده بود. این برج نیز از همان مراحل نخست ساخت به‌دلیل مشکلات مهندسی دچار انحراف شد و در دهه ۱۹۹۰ میزان کجی آن به ۵.۵ درجه رسید؛ اما با اجرای عملیات گسترده مرمتی، انحراف آن به حدود ۴ درجه کاهش یافت و پایداری سازه بهبود پیدا کرد.
در مقابل، کجی مناره ساربان برخلاف برج پیزا ناشی از خطاهای مهندسی تاریخی نیست؛ بلکه فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و پیامدهای فرونشست زمین، نقش اصلی را در تشدید انحراف این سازه ایفا کرده‌اند. رطوبت صعودی، نم‌زدگی و تغییرات لایه‌های زیرسطحی از جمله عواملی هستند که نگرانی‌ها درباره آینده این بنای ارزشمند را افزایش داده‌اند.
کارشناسان میراث فرهنگی هشدار می‌دهند که ادامه روند فرونشست و بی‌توجهی به وضعیت حفاظتی مناره، می‌تواند این اثر ۹۰۰ ساله را با خطرات جدی مواجه کند؛ بنایی که روزگاری راهنمای کاروان‌ها بود، اکنون خود نیازمند راهنمایی و مراقبت برای بقاست.
